خواص درمانی بادرنجبويه
بادرنجبويه
تعريف:
بادرنجبويه از تيره نعناعيان است و در مورد تيره روايت موجود مى باشد. بادرنجبويه را به اسم علمىMelissa officinalis نوشته اند.
برگ، تخم، سرشاخه هاى گلدار، گل و عرق بادرنجبويه مورد استفاده طبى دارد.
مزاج آن گرم و خشك در درجه دوم مى باشد.
بادرنجبويه نافع: امراض بلغمى و سوداوى، غم و اندوه، ضعف مغز، قلب و حواس و حافظه، درد مفاصل، بى خوابى، ورم پستان ناشى از بسته شدن شير، گرى سودايى، بد هضمى، سكسكه، گزيدگى عقرب، ماروزنبور، سردرد، درد دهان و دندان، بيهوشى، بوى بد دهان، تشنج، باد شكم، سرگيجه، سنكوب، تأخير قاعدگى، استفراغ دوران باردارى، كم خونى دختران جوان، خستگى روحى، صداهاى مبهم در گوش، بيماريهاى مختلف دستگاه تنفسى، دردهاى روماتيسمى و احساس چنگ زدگى در معده مى باشد.
بادرنجبويه داراى مواد: تانن، كامفر، قندهاى مختلف، مواد رزينى، مواد پكتيكى، ماده تلخ، اسانس و كتاريا مى باشد.
خوراك آن 5 الى 7 گرم است.
مضر كپل است و مصلحش صمغ عربى و كبدر مى باشد.
برگهايش قلبى شكل و دندانهاى و گلهايش سفيد يا زرد رنگ مى باشد.
بادرنجبويه تغيير يافته اسم بادرنگبويه فارسى است كه به عربى: مفرح القلب، حبق الريحانى، حشيشة السُنّور، بقلة الريحان و بقله غريبه، به رومى: ياسلفين، به لغت مصر: ريحان النعنع، به سريانى: اطروخيا و به هندى: بلى لوطن مى نامند و دو نوع است.
گياهى علفى، پايا و از تيره نعناع است. ساقهاى به ارتفاع 30/ 0 ال 80/ 0 متر و حتى بيشتر، منقسم به شاخه هاى متعدد دارد.
قسمت مورد استفاده بادرنجبويه، سرشاخه هاى گلدار گياه يا منحصرا برگهاى بدون دمبرگ آن است.
بادرنجبويه، به سهولت به وسيله دانه يا قطعات سوش ريشه دار كه از گياه مسن جدا شده باشد و بعلاوه طورى انتخاب گردد كه گياه در معرض سرماى زياد قرار نگيرد، تكثير مى گردد زيرا سرماى زياد و رطوبت مداوم، براى رشد گياه مناسب نيست. جنس زمين زراعتى در پرورش گياه مداخله كلى ندارد. زمين زراعتى اگر سبك و خشك باشد، برگهاى گياه در طى دوران نمو، تدريجا زرد و حالت غير قابل استفاده پيدا مى كنند.
زمين زراعتى بادرنجبويه بايد قبلًا در پائيز به عمق 20 تا 50 سانتى متر شخم زده شود و بعدا نيز يك شخم ديگر در زمستان موقع كود دادن، به منظور وارد كردن كود در زير خاك انجام گيرد.
به هر هكتار زمين زراعتى معمولا 000/ 30 كيلوگرم كود حيوانى به انضمام 400 كيلوگرمScorie ( بقاياى سوخت حاصل از ذوب چدن و فلزات) و 75 كيلوگرم پتاسيم، اضافه مى كنند. در موقع انتقال قطعات ريشه دار گياه يا گياهان جوان، به زمين زراعتى نيز بايد قبلًا زمين را قطعاتى به عرض 5/ 1 تا 75/ 1 متر تقسيم كرده، مقدارى نيترات دوسود بدانها اضافه كرد. در طريقه تكثير با كاشتن قطعات سوش ريشه دار، آنها را در پائيز يا در فروردين ماه، در امتداد خطوطى به فواصل معين به نحوى مى كارند كه هر پايه از ديگرى لااقل 5/ 0 متر از هر طرف فاصله داشته باشد.
برداشت محصول از سال دوم شروع مى گردد. زيرا از گياه سال اول، محصول كافى به دست نمى آيد. اين عمل معمولا در اوايل خردادماه سال دوم، يعنى زمانى كه گلها رشد كامل حاصل نموده اند، صورت مى گيرد.
اگر شرايط زمين از هر لحاظ براى رشد گياه مساعد باشد و بعلاوه دقتهاى لازم به عمل آيد، مى توان دو دفعه در سال اقدام به برداشت محصول نمود. برداشت دوم معمولا در شهريور ماه صورت مى گيرد، معمولا اگر از زمين زراعتى دو مرتبه در سال برداشت شود بين 15 تا 20 هزار كيلوگرم برگ از هر هكتار زمين به دست خواهد آمد.
بهره بردارى بايد در زمانهاى مساعد صورت گيرد. يعنى صبحها از ساعت 9 كه شبنم كاملا برطرف شده باشد.
برگها در مجاورت هوا بسهولت خشك مى شوند مشروط بر آن كه به صورت قشر نازكى در يك سطح مستوى، بر روى پارچه پهنى گسترده شوند. اين كار بايستى دور از رطوبت انجام گيرد.
شاخه برگدار گياه در دستگاههاى مخصوص، تحت اثر گرمائى بين 35 تا 40 درجه خشك مى گردد.
تكثير از طريق دانه: براى اين كار دانه هاى رسيده گياه را در فروردين ماه، در قطعه زمين مساعد مى كارند و سپس طبق فرمول كلى، پس از آن كه دانه ها جوانه زد آنها را در زمين اصلى كه قبلًا آماده نموده اند با رعايت فواصل مشخص كه ذكر شد، نشا مى كنند.
بادرنجبويه در منازل نواحى شمالى ايران به طور خودرو ديده مى شود.
عربى: مفرح قلب، مفرح القلب المحزون، حبق الريحانى، حشيشه اللوز، بقلة الريحان، بقله غريبه، بقلة الطيب.
فارسى: بادرنگبويه. رومى: ياسلفين. مصرى: ريحان النعنع. هندى: تره گربه، بالنگبويه، بادرنبويه، بلى لوتن. سريانى: اطروحنا. يونانى: تيلفن، مالى توفلن.
انگليسى:arabian balm وhountain balm
بوى آن خيلى خوش است. گربه خيلى عاشق آن است.
در كتاب دستور بريطانى آن را به نامaellassa offieinacis linne mellissh balm
نيز از آن روغنى به نامmelisshoil ذكر شده است.
به قول كتاب فارماكوگرافياbadranjboxa در عربى آن را بقلة الاتروجيه مى گويند. آن در هند از ايران وارد مى شود.
در لاتين عموما به نامapiastrum معروف است و گياه را زنبورها زياد دوست دارند.
هنگام تازه بودن طعم و بوى خوش در آن است و براى مرض ماليخوليا مفيد است و حكماى هند اين گياه ايرانى را تا به حال براى مرض ماليخوليا و غيره استعمال مى كنند.
در اروپا به نامbalm tea معروف است و تا كنون علاج محلى آنجا است. و اين گياه بخصوص در دستور ادويه فرانسوى مذكور است. اقسام مختلف بادرنجبويه در اروپا، آسياى مركزى و امريكاى شمالى حاصل مى شود.
برگ آن مقدار زيادى تانين دارد، و مقدار 8/ 4 1/ 1 در آن روغن حاصل مى شود.
بادرنجبويه: علفى است پايا، معطر، قسمت مورد استفاده فقط برگهاى خشك شده و گاهى نيز از پاجوشهاى گلدار آن به طور خانگى استفاده مى شود.
عربى: بادرنجبويه را ترنجانturungan يا حشيشه النحلnahll گياهى است پر شاخه و پرپشت.
مزاج:
مزاج آن گرم و خشك در درجه دوم است.
خواص:
بهتر از همه، تازه آن است كه مفيد جميع امراض بلغمى و سوداوى به خصوص خارش سوداوى مى باشد، نيز حرارت دهنده به بدن، شادى آور، مقوى دل و دماغ و حواس و حفظ ذكاوت و صاف كننده ذهن است. مرهم آن مسكن دردهاى مفاصل است.
بو كردن و خوراك آن دافع وسواس سوداوى و باز كننده قسمتهاى بسته شده مغز و مقوى آن است. بو كردن برگ آن خواب آور است. مالش آن از بين برنده ورمهاى پستان ناشى از بسته شدن شير مى باشد. ريشه تازه آن را چون زن با خود حمل بنمايد، جنين را مى اندازد. مى گويند مضر آن كفل و اصلاح كننده آن، صمغ عربى يا كُندر است.
در علاج همه بيماريهاى بلغمى و سودايى مفيد است. داروى گرى سودايى است.
مجارى گرفته دماغ را باز مى كند، بوى بد دهان را از بين مى برد، كمك هضم است و داروى سكسكه مى باشد.
محل گزيدگى نيش مار را با بادرنجبويه بشوئيد سودمند است. عرق بادرنجبويه براى شستشوى محل گزش زنبور يا حيوانات ديگر زهردار مفيد مى باشد.
به عنوان مقوى قلب از قديم الايام استعمال شده است. در ضعف عمومى و براى آرام بخشى نيز استعمال شده است. در ماليخوليا، سردردهاى عصبى، ضعف حافظه، سرگيجه و خستگيهاى روحى توصيه مى شود. استعمال شيره برگ آن در گزيدگيها اثر تسكين دهنده دارد.
از بادرنجبويه عرقى مى گيرند كه به نام عرق بادرنجبويه معروف است و هنگامى كه عقرب، مار، زنبور يا حيوانات ديگر زهردار انسان را بگزند، اگر محل گزيدگى را با عرق بادرنجبويه بشويند، سودمند خواهد بود.
مقوى دل و مغز، نافع امراض سوداوى و بلغمى، تشنج، سنكوپ، ضعف قلب و ...است.
همدرد آن را به نامnedeta استعمال كرده است.
1 مفرح معتدل 2 مفرح بقراط 3 معجون خواب 4 شربت گاوزبان 5 شربت احمدشاهى 6 دواء الممسك حار
7 دواء الممسك معتدل 8 خميره ابريشم ساوه 9 جوارش مصطكى كلان.
1 مفرح دل و دماغ را قوت مى دهد، اختلاج قلب و وسواس را مفيد است ماليخوليا را نافع است.
2 اعضاى رئيسه دل و دماغ و جگر را قوت مى دهد و فرحبخش است.
3 براى خواب مفيد است.
4 دل و دماغ را قوت مى دهد و فرح بخش است.
5 در مرض ماليخوليا مفيد است و دل و دماغ را قوت مى دهد.
6 مقوى دل و دماغ و جگر است و دوران خون را قوى مى كند. در اختلاج و ضعف مفيد است.
7 در نسخه سابقه از آن قوى تر است.
8 دل و دماغ را قوت مى دهد و اختلاج را دور كند و مقوى چشم است.
9 مقوى جگر، معده و روده هاست، اسهال را مى بندد، آب آمدن از دهن را مفيد است، زيادى ادرار را كم مى كند.
تركيب و اثر آن: گل آن حاوى اسانس فرّار است، با مقادير كم يك داروى بادشكن است. و مقدار زيادى خواب آور، فشار خون را كمى پائين مى آورد و تعداد نبض را كاهش مى دهد.
دم كرده گل آن 25 5 گرم، گياه را در يك ليتر آب جوش بريزيد ولى نجوشانيد، براى اختلالات معدى، تهوع، درد شكم و تسكين حالات عصبى و در برونشيت به عنوان خلط آور.
براى بيماريهاى كبد بسيار سودمند و به رفع بعضى يبوستها كمك مى كند، عرقى كه از بادرنجبويه گرفته مى شود براى سميت ناشى از گزش مار و عقرب و زنبور مفيد است.
بادرنجبويه: تقويت قلب حالات نوراستنى، هيجان، سردرد عصبى، كمبود حافظه، افسردگى، آسم، سرفه، بى نظمى هاى قاعدگى نام اين گياه به خاطر عطر مخصوص آن (بوى بادرنگ) است. آرام كننده تشنج، براى سرگيجه و براى تشنجات معدى رودهاى، براى بى خوابى، خستگى روحى، ميگرن، حالت اضطراب، با جوشانده آن مىتوان قسمت اعظم بيماريهاى شكم، بيمارى دندان، گوش و با استعمال خارجى، درد روماتيسمى را برطرف كرد.
بادرنجبويه: از سبزيجات معطر است كه بوى خوشى دارد و داراى اثر آرام بخش و تسكين دهنده سردردهاى عصبى است، از آن داروهاى آرام بخش و تقويت كننده تهيه مى كنند، در احاديث نقل شده از معصومين عليهم السلام در مورد خواص بادرنجبويه: به طور كلى غالبا بادرنجبويه را همان فرنجمشك مى دانند.
چند گياه است كه هم از خانوادهlabiatac ولى از جنسها و گونه هاى مختلف است. درفارسى در مناطق مختلف با نامهاى بادرنجبويه و فرنجمشك ناميده مى شوند و كاربرد آن براى ضد تشنج، محرك معده، ضد اسپاسم و براى جلوگيرى از قى 3 يا 4 فنجان در روز مى خورند. در فرانسه به نام چاى فرانسه مى نامند و از برگهاى اين گياه براى تهيه شربتى به نام اودومليس نيز در فرانسه استفاده مى شود كه براى سنگينى معده و مبارزه با انواع اسكوپ مى خورند. طبق نظر حكما جوشانده يا شربت آن براى تقويت معده و امعاء و كبد، ازدياد هوش و حافظه تجويز مى شود، جويدن آن براى خوشبو كردن دهان است.
از بادرنجبويه عرقى به نام عرق بادرنجبويه مى سازند و هنگامى كه عقرب يا مار نيش بزند يا حيوانات ديگر زهردار انسانى را بگزند اگر محل گزش را با عرق مزبور بشويند سودمند خواهد بود.
داراى خواص درمانى و تسكين دهنده و ضد تشنج، بعلاوه به عنوان مقوى معده بادشكن، سهل كننده عمل هضم و معرق نيز هست و اسانس آن داراى خاصيت ضد تشنج و آرام كننده است. بادرنجبويه در طب عوام به مصارف عديده مى رسد، مانند رفع دلپيچه هاى ناشى از نفخ، درد معده منشأ عصبى، احساس چنگ زدگى در معده، اختلالات هضمى، طپش، سردردهاى يك طرفه، سرگيجه، سنكوپ، عصبانيتها، بى خوابى، ضعف قلب، استفراغهاى دوره باردارى، فلج، دردهاى عصبى دندان و گوش درد.
محل رويش:
اطراف تهران، پس قلعه در ارتفاعات 1500 تا 1800 مترى، رشت، رودبار، آذربايجان و نواحى شرقى.
دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى